Những phiến đá Phố Hiến: khi kiến trúc Bắc Bộ kể chuyện nhiều thế kỷ giao thương quốc tế

Nằm bên tả ngạn sông Hồng, cách thủ đô Hà Nội khoảng 60 km về phía đông nam, thành phố Hưng Yên còn giữ những mảnh ghép của Phố Hiến, một thương cảng xưa có tầm quan trọng lớn ở Đông Nam Á. Hình thành từ thế kỷ X và đạt đỉnh thịnh vượng vào thế kỷ XVII – XVIII, thương cảng này là đô thị thứ hai của miền Bắc, chỉ sau Thăng Long (Hà Nội), như câu ca dao xưa « Thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến » còn ghi lại. Vị trí địa lý, từng nối với những luồng hàng hải quốc tế lớn trước khi dòng sông tự đổi lòng, khiến nơi đây là điểm dừng bắt buộc của tàu buôn nước ngoài. Với du khách muốn hiểu những dòng chảy thương mại và sự giao thoa văn hóa của Việt Nam xưa, vùng đô thị này mang đến trải nghiệm cụ thể giữa một di sản kiến trúc độc đáo.

Vị trí địa lý và đường đến

Phố Hiến dễ đưa vào hành trình văn hóa qua đồng bằng sông Hồng từ trung tâm Hà Nội. Khu di tích, nay nằm trong lòng thành phố Hưng Yên hiện đại, đi chưa đến một tiếng rưỡi theo quốc lộ 5 hoặc những con đường tỉnh chạy dọc đê sông. Xe khách tuyến và xe riêng đi lại đều đặn, thuận tiện. Vị trí của Phố Hiến, giáp ranh các tỉnh Hải Dương, Thái Bình và Hà Nam, giúp du khách thiết kế những tour chuyên đề về nghệ thuật kiến trúc truyền thống và lịch sử sông nước Bắc Bộ mà không phải đi xa.

Những điểm đến chính và trải nghiệm đáng nhớ ở Phố Hiến

Khu phố cổ Phố Hiến tập trung những công trình tôn giáo và dân dụng hàng đầu, minh chứng cho sự hòa quyện giữa phong cách kiến trúc bản địa và quốc tế.

Sự hài hòa văn hóa ở quần thể Đền Mẫu

Cổng vào di tích Đền Mẫu. Ảnh: Minh Hải

Đền Mẫu, tựa bên hồ Bán Nguyệt, là một trong những trung tâm tâm linh được ghé thăm nhiều nhất thành phố. Du khách ngắm kiến trúc điển hình đồng bằng Bắc Bộ, với mái ngói cong mềm mại và những cây cổ thụ trăm năm có rễ ôm lấy tường gạch. Gần đó, những đền thờ thủy thần nhắc về vai trò của sông nước trong đời sống thương nhân xưa, những người đến cầu cho hàng hóa an toàn trước khi ngược dòng sông Hồng.

Kiến trúc cân đối và tượng thờ chùa Chuông

Cổng chùa Chuông, một trong những di tích nổi tiếng của Phố Hiến xưa. Ảnh: Lương Đình Khoa

Được xem là ngôi chùa đẹp và uy nghi nhất Phố Hiến xưa (còn được tôn xưng là Phố Hiến đệ nhất danh lam), chùa Chuông – hay Kim Chung Tự – thể hiện sự chuẩn mực và lòng mộ đạo của đồng bằng Bắc Bộ. Lập dưới thời Hậu Lê, chùa bố trí theo trục đối xứng hoàn hảo, dẫn du khách qua cổng tam quan (Tam quan), những cây cầu đá bắc qua hồ sen và những sân lát gạch cổ.

Gác chuông, nơi treo quả chuông đồng. Ảnh: Hoàng Giang

Chùa nổi tiếng với bộ tượng đất sơn đặc biệt từ thế kỷ XVIII – XIX, nhất là tượng Thập điện Diêm Vương (Thập điện Diêm Vương) và mười tám vị La Hán (La Hán). Mỗi pho tượng có nét mặt và dáng điệu sống động lạ thường, minh chứng tay nghề tinh tế của nghệ nhân Bắc Bộ, và là điểm quan sát độc đáo để hiểu quan niệm đạo đức, tâm linh của Phật giáo dân gian Việt Nam.

Văn Miếu Hưng Yên và ký ức nho sĩ

Ảnh: Mai Hương

Dựng vào thế kỷ XVII để tôn vinh Khổng Tử và những người đỗ đạt trong các kỳ thi xưa của địa phương, Văn Miếu Hưng Yên (Văn Miếu Hưng Yên) thể hiện tầm quan trọng về học vấn của vùng. Di tích nổi bật với Khuê Văn Các và những hàng bia đá đặt trên lưng rùa, khắc tên các nho sĩ trong tỉnh. Tham quan quần thể lớn này, tránh được những xáo động hiện đại, giúp cảm nhận sự chuẩn mực của kiến trúc Nho giáo cổ điển và sự tĩnh lặng của những sân trong trồng đại.

Thời tiết và mùa đi

Khí hậu Phố Hiến theo nhịp bốn mùa của miền Bắc, làm thay đổi không khí chuyến đi và diện mạo làng quê xung quanh. Tháng 11 đến tháng 4 là mùa khô và mát, nhiệt độ trung bình 16 – 22 độ. Đây là thời điểm lý tưởng để đi bộ giữa các đền chùa và khám phá làng nghề, bầu trời xám mùa đông phủ lên những bức tường gạch cũ một lớp trầm buồn được nhiều người yêu thích. Mùa hè, từ tháng 5 đến tháng 10, nóng có khi trên 33 độ và mưa thường xuyên, nhưng trùng mùa thu hoạch nhãn (tháng 7 và tháng 8), khi chợ trong thành phố tấp nập buôn bán.

Sự cân bằng của một thương cảng xưa trước nhịp hiện đại

Giá trị ngày nay của Phố Hiến nằm ở việc giữ được dấu vết quá khứ giao thoa nhiều nền văn hóa giữa một tỉnh nay hướng đến phát triển công nghiệp và nông nghiệp. Mật độ công trình được xếp hạng di tích quốc gia giúp duy trì vùng bảo vệ lịch sử nghiêm ngặt quanh những bến cảng xưa và công trình tôn giáo. Điểm đến là chặng dừng không thể bỏ qua với du khách muốn khám phá lịch sử hàng hải bị lãng quên của miền Bắc Việt Nam, cân bằng trọn vẹn giữa tìm hiểu kiến trúc và chiêm ngắm một nếp sống tỉnh lẻ yên bình, kế thừa từ nhiều thế kỷ giao thương quốc tế.