Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội: sự hài hòa được gìn giữ của đá, gỗ và tri thức

Lập năm 1070, Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Văn Miếu – Quốc Tử Giám) là một trong những quần thể di tích được tham quan nhiều nhất Hà Nội. Nằm ở quận Đống Đa, cách hồ Hoàn Kiếm khoảng 2,5 km về phía tây, khu di tích rộng 54.000 mét vuông này từng là trường đại học đầu tiên của Việt Nam. Với du khách trong và ngoài nước, khám phá nơi đây là trải nghiệm trực tiếp kiến trúc cung đình thời Lý, Trần và nền giáo dục Nho học xưa.

Cách đến và thông tin thực tế cần biết

Di tích được bao bởi bốn con phố lớn: Quốc Tử Giám, Văn Miếu, Tôn Đức Thắng và Nguyễn Thái Học. Cổng chính cho du khách nằm trên phố Quốc Tử Giám.

• Di chuyển: Từ phố cổ, đi taxi hay xe ôm khoảng 10 phút qua phố Nguyễn Thái Học. Các tuyến xe buýt 02, 23, 32, 38 và 41 có điểm dừng ngay gần. Với xe buýt hai tầng Hop-on Hop-off, Văn Miếu là điểm dừng cố định.

• Giờ mở cửa: Di tích mở cửa tất cả các ngày trong tuần. Thường từ 8 giờ đến 17 giờ mùa đông và từ 7 giờ 30 mùa hè. Quầy vé đóng 30 phút trước giờ đóng cửa.

• Thời gian tham quan: Dành khoảng 1 giờ 30 đến 2 giờ để đi hết năm lớp sân và các khu trưng bày mà không vội.

• Quy định và trang phục: Là nơi lịch sử và tâm linh, du khách phải mặc trang phục lịch sự. Không được mặc quần đùi, váy trên gối và áo ba lỗ. Bỏ mũ khi vào trong các điện thờ.

Lộ trình tham quan từng bước và những điểm chính

Cổng Văn Miếu. Ảnh: Valeria

Quần thể bố trí theo trục giữa thẳng, đi qua năm lớp sân nối tiếp, ngăn bởi tường gạch và những cổng lớn. Lộ trình được thiết kế để đi liền mạch từ cổng chính đến Quốc Tử Giám xưa ở cuối khu.

Lớp sân thứ nhất và thứ hai: không gian cảnh quan mở đầu và tách tiếng ồn

Đại Trung Môn. Ảnh: Tài Trung Đỗ

Qua cổng ngoài lớn (Văn Miếu Môn), hai tầng, đắp nổi rồng phượng, du khách vào khoảng sân xanh đầu tiên gọi là Nhập Đạo (Nhập Đạo).

• Lớp sân thứ nhất: Không gian rợp cây, hai bên có hồ nhỏ phủ súng, là vùng chuyển tiếp về nhiệt độ và âm thanh so với tiếng ồn ngoài phố. Hai lối gạch lớn rợp bóng cây cổ thụ, nhất là xoài và đa.

• Lớp sân thứ hai: Vào khu tiếp theo qua cổng Đại Trung Môn. Lớp sân thứ hai, gọi là Thành Đạt, nổi bật với bãi cỏ thẳng và đối xứng hoàn hảo. Hai bên có hai dãy nhà phụ nơi các sĩ tử chuẩn bị trước nghi lễ. Khu này cho khung cảnh thoáng để ngắm phối cảnh thẳng của di tích trước khi đến các công trình gỗ.

Lớp sân thứ ba: Khuê Văn Các và bia Tiến sĩ

Đây là trái tim di sản và lịch sử của quần thể, nơi tập trung giá trị tư liệu lớn nhất.

• 
  Khuê Văn Các. Ảnh: Hoàng Quyên

• Khuê Văn Các (Khuê Văn Các): Công trình gỗ son đặt trên cao, xây năm 1805 thời Nguyễn, là cổng vào lớp sân thứ ba. Đặt trên bốn trụ đá trắng, tầng trên bằng gỗ có bốn cửa sổ tròn với những nan gỗ tượng trưng mặt trời tri thức tỏa sáng. Đây là biểu tượng chính thức của thủ đô Hà Nội.

• Giếng Thiên Quang (Thiên Quang Tỉnh): Hồ vuông lớn xây gạch giữa sân. Hình vuông tượng trưng đất, còn những cửa tròn của Khuê Văn Các tượng trưng trời, tạo sự hài hòa vũ trụ theo phong thủy truyền thống.

• 
  Ảnh: Hải Yến, Yến Linh

• Bia Tiến sĩ: Hai bên hồ, dưới hai dãy nhà bia dài, xếp 82 tấm bia đá khắc từ năm 1484 đến 1780. Mỗi bia đặt trên lưng rùa đá (biểu tượng trường thọ, sức mạnh và ký ức). Bia khắc bằng chữ Hán tên, quê quán và thành tích học vấn của 1.304 vị đỗ trong các kỳ thi xưa. Được UNESCO ghi danh vào Ký ức thế giới, các bia được bảo vệ nghiêm: tuyệt đối cấm vượt rào hay sờ đầu rùa, thói quen phổ biến xưa của học trò nhưng làm mòn đá.

Lớp sân thứ tư: Đại Thành Điện

Đây là không gian nghi lễ và tâm linh chính của Văn Miếu, vào qua cổng lớn Đại Thành Môn.

• Sân chầu: Khoảng sân rộng lát gạch đỏ Bát Tràng, dành cho các buổi tụ họp của nho sĩ và nghi lễ cung đình.

• 

• Ảnh: Hồng Quang

• Đại Bái Đường (nhà Đại Bái): Phía trước điện, tòa nhà gỗ dài có khung gỗ lim đồ sộ, mái hai lớp đầu đao cong và trang trí rồng gốm. Đây là nơi các quan lạy tế.

• 
  Ảnh: Jordan Coleman

• Chính điện (Đại Thành Điện): Ngay phía sau, nơi đặt các ban thờ. Giữa là tượng Khổng Tử (Khổng Tử) bằng gỗ sơn, hai bên là tượng bốn học trò gần gũi nhất (Tứ Phối): Nhan Hồi, Tăng Sâm, Tử Tư và Mạnh Tử. Không khí trang nghiêm, với đồ gỗ sẫm, hoành phi thếp vàng (hoành phi) và lư hương đồng.

Lớp sân thứ năm: Quốc Tử Giám xưa

Ở cực bắc khu di tích, lớp sân này đúng vị trí trường đại học đầu tiên, nơi học trò ở và học. Bị bom phá năm 1946, khu này được xây lại toàn bộ năm 2000 theo đúng quy chuẩn kiến trúc thời Lê.

• Tầng dưới: Thờ Chu Văn An (1292 – 1370), vị tư nghiệp nổi tiếng và được kính trọng nhất trong lịch sử Quốc Tử Giám, biểu tượng của sự liêm chính và tận tụy với nghề dạy học. Gian này trưng bày thường xuyên hiện vật khảo cổ, áo mũ của học trò, đồ gốm cổ và bản sao sách học trên giấy dó.

• Tầng trên: Thờ ba vị vua có công lớn nhất trong việc lập, mở rộng và bảo vệ nhà Giám qua các thế kỷ: vua Lý Thánh Tông (lập Văn Miếu năm 1070), vua Lý Nhân Tông (lập Quốc Tử Giám năm 1076) và vua Lê Thánh Tông (khởi xướng khắc bia đá năm 1484).

Lời khuyên theo mùa và thời điểm nên đến

Khí hậu Hà Nội ảnh hưởng trực tiếp đến lượng khách và sự dễ chịu khi tham quan nơi phần lớn ngoài trời này.

• Mùa thu (tháng 10 đến tháng 12): Thời tiết lý tưởng nhất. Nhiệt độ 20 – 26 độ và không mưa lớn giúp dạo các khu vườn thoải mái nhất.

• Mùa Tết và mùa thi (tháng 1 đến tháng 5): Lượng khách trong nước đông nhất. Hàng nghìn học sinh, sinh viên đến xin chữ cầu đỗ đạt trên giấy truyền thống hay cầu nguyện trước ban thờ. Nếu muốn chụp kiến trúc trong yên tĩnh, nên đến ngay lúc mở cửa 8 giờ ngày thường. Cuối tuần những tháng này rất đông.

• Mùa hè (tháng 6 đến tháng 9): Nắng nóng và mưa rào bất chợt cuối chiều. Nên đi sáng sớm và mang ô để che nắng ở những sân không có bóng mát.