« Đờn ca tài tử », báu vật văn hóa Việt Nam

« Đờn ca tài tử » Nam Bộ đã bám rễ trong đời sống văn hóa, tinh thần của người dân phương Nam. Mười năm sau khi được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Việt Nam tiếp tục gìn giữ và phát huy loại hình nghệ thuật này.

Nhạc sĩ Đỗ Thanh Phương, hội viên Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Tây Ninh, biểu diễn nhạc truyền thống trong lớp đờn ca tài tử (âm nhạc dân gian truyền thống Nam Bộ) tại phường Tân Ninh. Ảnh: TTXVN

« Đờn ca tài tử » là loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo của Nam Bộ. Người dân nơi đây, dù giàu hay nghèo, nam hay nữ, già hay trẻ, đều hát « đờn ca tài tử ». Loại hình âm nhạc này chủ yếu được biểu diễn trong các dịp lễ hội, hoặc trong nghi lễ, đám cưới, đám tang…

Theo các nhà nghiên cứu, loại hình nghệ thuật này ra đời vào cuối thế kỷ XIX. Nó bắt nguồn từ nhã nhạc cung đình Huế (kinh đô xưa) và nhanh chóng trở thành một thể loại âm nhạc dân gian truyền thống của Nam Bộ.

Theo UNESCO, « loại hình âm nhạc có nguồn gốc vừa bác học vừa dân gian này là thành phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần và di sản văn hóa của người dân Nam Bộ Việt Nam. Âm nhạc và lời ca phản ánh lối sống và lao động trên ruộng đồng, sông nước của đồng bằng sông Cửu Long ».

Người dân Nam Bộ biểu diễn âm nhạc dân gian truyền thống Nam Bộ – Ảnh: VnExpress

Đờn ca tài tử được biểu diễn trong nhiều dịp và gắn bó mật thiết với các phong tục văn hóa khác, với truyền thống truyền khẩu và nghề thủ công. Nhạc cụ rất đa dạng, gồm đàn kìm (đàn nguyệt), đàn cò (đàn nhị), đàn tranh mười sáu dây, đàn tỳ bà, bộ gõ, đàn bầu và sáo trúc.

Khi biểu diễn, người hát thể hiện các bài bản truyền thống theo phong cách riêng của mình, nhờ đó môn nghệ thuật này vẫn tiếp tục phát triển dù đã có hai thế kỷ tồn tại, và mỗi buổi biểu diễn là một trải nghiệm độc nhất.

Nhạc sĩ, Nghệ sĩ ưu tú Huỳnh Khải – Ảnh: Nhạc sĩ Huỳnh Khải

1. Sức sống của di sản
Không chỉ người Việt, du khách quốc tế đến Việt Nam cũng yêu thích loại hình âm nhạc này bởi nét truyền thống, chân thực và lãng mạn.

Hơn 20 năm qua, các tỉnh, thành phố phía Nam như TP. Hồ Chí Minh, Bạc Liêu, Sóc Trăng, Cà Mau hằng năm đều tổ chức chương trình giao lưu nghệ thuật để thúc đẩy sự phát triển của « đờn ca tài tử ».

Loại hình này được đặc biệt quan tâm và đầu tư đáng kể. TP. Hồ Chí Minh là trung tâm đào tạo và nghiên cứu lớn nhất cả nước về môn nghệ thuật này.

Có hai đơn vị đào tạo nghệ sĩ chuyên nghiệp: khoa Âm nhạc truyền thống của Nhạc viện TP. Hồ Chí Minh và khoa Sân khấu – Hát truyền thống của Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh.

Thành phố cũng tổ chức nhiều sự kiện như Liên hoan « đờn ca tài tử » thiếu nhi TP. Hồ Chí Minh, Liên hoan « đờn ca tài tử » TP. Hồ Chí Minh, cuộc thi sáng tác « đờn ca tài tử »…

Ngoài ra, nhiều chương trình đào tạo đã được triển khai tại các trường tiểu học Đinh Tiên Hoàng và Nguyễn Thái Bình (Quận 1), trường tiểu học Đoàn Thị Điểm (Quận 4), trường THCS Giồng Ông Tố (thành phố Thủ Đức), các trường Đức Trí và Bùi Thị Xuân (Quận 1), cũng như tại các trung tâm văn hóa huyện Củ Chi, Cần Giờ và Hóc Môn.

TP. Hồ Chí Minh cũng có những chương trình riêng cho loại hình nghệ thuật dân gian này, đặc biệt là đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể « đờn ca tài tử » giai đoạn 2018 – 2020. Đề án được UBND thành phố phê duyệt tháng 3/2018 nhằm tăng cường hoạt động giáo dục và nâng cao nhận thức của công chúng về bảo vệ, phát huy giá trị di sản văn hóa và âm nhạc truyền thống Nam Bộ.

Theo Sở Văn hóa và Thể thao thành phố, sắp tới thành phố sẽ ban hành chính sách khuyến khích nghệ nhân, nghệ sĩ thực hiện đề án phát triển du lịch gắn với « đờn ca tài tử ».

Nhà hát Cao Văn Lầu (còn gọi là nhà hát Ba Nón Lá) là công trình biểu tượng của tỉnh Bạc Liêu, nằm trên Quảng trường Hùng Vương. Ảnh: S.H.T.

2. Đào tạo các thế hệ kế cận
TS. Mai Mỹ Duyên, một trong những nhà nghiên cứu âm nhạc hàng đầu của Nam Bộ, cho biết sau khi « đờn ca tài tử » được UNESCO công nhận là di sản thế giới, bà đã đề xuất bảy sáng kiến để phát triển môn nghệ thuật dân gian này. Trong đó có đào tạo nghệ sĩ để nâng cao nhận thức của người dân, nhất là giới trẻ, tạo điều kiện cho việc thực hành, sáng tạo và giảng dạy âm nhạc dân gian trong trường học, và phát triển các câu lạc bộ, cộng đồng nhằm nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần của người dân.

Nghệ sĩ ưu tú Huỳnh Khải, nguyên trưởng khoa Âm nhạc truyền thống của Nhạc viện TP. Hồ Chí Minh, bày tỏ niềm vui trước sự phát triển của các câu lạc bộ « đờn ca tài tử » ngày càng thu hút nhiều người trẻ. « Các cơ quan văn hóa cần tìm kiếm tài năng, tập hợp họ lại và tạo điều kiện thuận lợi để giúp họ nâng cao tay nghề », ông nói thêm.

Nguyễn Minh Thuận, 23 tuổi, tốt nghiệp chuyên ngành đàn kìm (đàn nguyệt) và đàn tranh (đàn 16 dây) của Nhạc viện thành phố, là một trong những thành viên trẻ của câu lạc bộ « đờn ca tài tử » thành phố. Anh đã học « đờn ca tài tử » chín năm và nay có thể sống bằng âm nhạc. Anh mong có thêm nhiều nhà hát đưa giới trẻ đến với âm nhạc truyền thống.

Theo anh, TP. Hồ Chí Minh nên có các buổi biểu diễn « đờn ca tài tử » mỗi cuối tuần ở trung tâm thành phố, trên phố đi bộ, trong bảo tàng và công viên, để quảng bá âm nhạc dân gian Việt Nam và thu hút du khách.

Có thể nói « đờn ca tài tử » là « linh hồn » của di sản văn hóa Nam Bộ. Đây không chỉ là loại hình nghệ thuật phản ánh nét văn hóa và tính cách giản dị, thân thiện, hào phóng, giàu tình cảm của người phương Nam, mà còn có khả năng gắn kết cộng đồng rất lớn. Vì vậy, nó luôn giữ được sức sống mạnh mẽ và trường tồn trong đời sống văn hóa dân tộc.

Nguồn: Thùy Hà/Le Courrier du Vietnam