Vượt Đèo Ngang: khám phá một ranh giới lịch sử và tự nhiên của Việt Nam

Ảnh: Nguyễn Thành Hải

Đèo Ngang, cao 256 mét trên dãy Hoành Sơn, là một trong những rào chắn địa lý nổi tiếng và nhiều dấu ấn lịch sử nhất Việt Nam. Nằm trên quốc lộ 1A, con đèo là ranh giới tự nhiên giữa tỉnh Hà Tĩnh ở phía bắc và tỉnh Quảng Bình ở phía nam. Băng qua đoạn hẹp nơi núi đổ thẳng xuống Biển Đông, Đèo Ngang là lựa chọn ngoạn mục, giàu văn hóa thay cho những chặng đường đồng bằng. Với du khách đi từ Bắc vào Nam, vượt con đèo lịch sử này là dịp khám phá một vùng địa hình hiểm trở, nơi dấu tích thời phong kiến và thời thuộc địa cùng tồn tại với những khung cảnh biển rất thanh bình.

Vị trí địa lý và đường đến

Đèo Ngang dễ đưa vào hành trình đường bộ dọc duyên hải Bắc Trung Bộ. Cách thành phố Hà Tĩnh khoảng 75 km về phía nam và thành phố Đồng Hới (Quảng Bình) 65 km về phía bắc, con đèo đi được bằng ô tô, xe khách hay xe máy. Từ khi có hầm đường bộ Đèo Ngang, phần lớn xe tải nặng và xe đi nhanh không còn qua đỉnh đèo, khiến con đường đèo cũ uốn lượn trở nên đặc biệt yên tĩnh, an toàn và hợp với du lịch khám phá. Với du khách đi tàu, ga Vinh hoặc ga Đồng Hới là điểm xuống gần nhất, sau đó đi đường bộ khoảng một đến hai giờ để đến nơi.

Những điểm đến chính và trải nghiệm đáng nhớ ở Đèo Ngang

• 
  Hoành Sơn Quan. Ảnh: Báo Dân Trí

• Hoành Sơn Quan và dấu tích biên giới thời phong kiến: Nằm ngay trên đỉnh đèo, cửa ải gạch đá đồ sộ này được xây năm 1833 dưới triều vua Minh Mạng nhà Nguyễn. Được gọi là « cửa trời của đất phương Nam », nơi đây từng là trạm kiểm soát biên giới và công sự quân sự chiến lược bảo vệ kinh đô Huế. Du khách có thể ngắm kiến trúc phòng thủ xưa, những bậc đá phủ rêu và dấu vết lịch sử trên tường, đồng thời phóng tầm mắt bao quát hai tỉnh giáp ranh.

• 
  Đền thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Ảnh: Vĩnh Quý

• Đền thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh dưới chân đèo: Nằm ở sườn nam thuộc tỉnh Quảng Bình, quần thể tín ngưỡng cổ này thờ một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng Việt Nam. Bao quanh là rừng thông, nhìn ra con suối trong, đền có kiến trúc truyền thống với mái cong và rồng đắp sành sứ. Đây là nơi lý tưởng để tìm hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu (Đạo Mẫu), du khách có thể thấy người dân địa phương đến thắp hương cầu bình an trước khi vượt núi.

• 
  Ảnh: Báo Hà Tĩnh

• Toàn cảnh vịnh Vũng Áng và biển Hòn La: Leo những khúc cua tay áo của đèo mở ra những khung nhìn ngoạn mục về địa hình ven biển trong vùng. Một bên, sườn bắc lộ ra vịnh Vũng Áng (Hà Tĩnh) với cảng biển và khu công nghiệp phát triển; bên kia, sườn nam mở ra mặt nước lặng của vịnh Hòn La (Quảng Bình), điểm xuyết những đảo đá nhỏ và bãi biển hoang sơ. Dừng ở những điểm ngắm cảnh dọc đường giúp ghi lại sự tương phản ấn tượng giữa đá núi sẫm màu và màu xanh thẳm của biển.

• Đắm mình trong văn chương và thi ca lúc chiều tà: Đèo Ngang có vị trí đặc biệt trong văn hóa Việt Nam vì đã khơi nguồn cảm hứng cho nhiều thi nhân, nhất là nữ sĩ Bà Huyện Thanh Quan với bài thơ kinh điển Qua Đèo Ngang. Trải nghiệm chân thực nhất là qua đèo vào chiều muộn, khi sương bắt đầu phủ các đỉnh núi và những tia nắng cuối ngày rọi xuống những xóm chài bên dưới. Không khí man mác, vượt thời gian ấy giúp cảm nhận nỗi cô liêu và vẻ đẹp hoang sơ đã đi qua nhiều thế kỷ văn chương dân tộc.

Thời tiết và mùa đi

Ảnh: Dương Nhân

Lên kế hoạch qua Đèo Ngang cần tính đến thời tiết riêng của dãy Hoành Sơn, vốn là một bức chắn khí hậu. Từ tháng 3 đến tháng 7 là thời điểm lý tưởng, trời quang, tầm nhìn ra biển rất tốt và nhiệt độ ấm được độ cao làm dịu. Đây là mùa đẹp nhất để chụp ảnh và đi bộ quanh các di tích. Ngược lại, mùa mưa từ tháng 9 đến tháng 11 thay đổi hẳn trải nghiệm: đèo thường phủ sương mù rất dày khiến tầm nhìn chỉ còn vài mét, mưa lớn và nguy cơ sạt lở đất, nên không khuyến khích đi đường đèo.

Sự cân bằng của một di sản thiên nhiên và lịch sử được gìn giữ

Giá trị của Đèo Ngang nằm ở việc giữ được nguyên vẹn dấu tích lịch sử dù hạ tầng giao thông xung quanh đã hiện đại hóa. Trớ trêu thay, việc thông hầm đường bộ đã cứu con đèo khỏi du lịch đại trà và ô nhiễm, biến nơi đây thành chốn yên bình cho người yêu lịch sử và không gian rộng mở. Đây là chặng dừng văn hóa, địa lý không thể bỏ qua với du khách muốn hiểu sự phức tạp của địa hình Việt Nam, mang lại một cuộc chuyển tiếp ngoạn mục, nhiều cảm xúc giữa các tỉnh Bắc Trung Bộ.